Áttu ekki örugglega árskort?

Jóhannes S. Kjarval

Erró

Kjarval

Ásmundur Sveinsson

Afmælisblóm

Landslag

Kjarval hóf að gera ferðir sínar í Skaftafellssýslur á fimmta áratugnum. Þá dvaldi hann að Kirkjubæjarklaustri og hafði aðstöðu í gamla skólahúsinu þar. Á bænum hitti hann fyrir ungan pilt, Guðmund Guðmundsson, Erró (f. 1932), sem fékk að fylgjast með honum mála og gera tilraunir með gamlar litatúpur og striga. Þessa prófílmynd gerði Kjarval af Erró 16 ára, ómótuðum en einörðum á svip. Seinna meir, þegar Erró var kominn til Parísar, skiptust þeir á elskulegum bréfum.

Guðmundur Guðmundsson (Erró)

Án titils

Systurnar á Stapa sýnir systurnar Sigurborgu, Gullý og Kristínu Kristbjörnsdætur frá Arnarstapa á Snæfellsnesi. Kjarval hafði áður málað af þeim mynd sem nefnist Jöklablóm. Hann átti eftir að gera þriðju útgáfu verksins sem hefur titilinn Upprisan og lífið. Verkin þrjú sýna hvernig lifandi fyrirsætur breytast og þróast í meðförum Kjarvals og hann vinnur mynd eftir mynd af sama mótífinu, hverja á sinn hátt og ljáir þeim nýja merkingu. Í verkinu sem hér má sjá eru stúlkurnar birtar breiðleitar og hárprúðar. Þær eru með ýkta andlitsdrætti og línuteikningu í hárinu sem veitir ásýnd þeirra ójarðneskan, allt að því tröllslegan blæ.

Systurnar á Stapa

Sumarið 1948 dvaldi Kjarval í sínum gömlu heimahögum í Bakkagerði í Borgarfirði eystri. Þetta var fyrsti málaraleiðangur hans á æskustöðvarnar í rúm tuttugu ár.  Myndefni hans þetta sumar voru einkum fjöllin sem mynda fjallahringinn umhverfis Borgarfjörð.  Myndin Heimahagar er máluð frá háu og víðu sjónarhorni. Listamaðurinn horfir yfir víðáttumikinn fjörðinn þar sem haf og land mætast,  nokkur hús með rauðum þökum kúra undir fjalli við sjó, lítil og varnarlaus gagnvart mikilúðleika hafs og fjalls.

Heimahagar

Kálfagróf

Húsfreyjan á Galtalæk

Draumaland

Verkið sýnir Þingvallabóndann Jón Guðmundsson á Brúsastöðum (1883-1959). Hann byggði árið 1932 rafstöð við Öxará í þeim tilgangi að raflýsa Hótel Valhöll, en Jón var á þessum tíma eigandi Valhallar. Þar hafði þá verið lítil díselrafstöð í nokkur ár en hún dugði ekki til. Enn má sjá ummerki um virkjunina; stíflu og stöðvarhús, en Brúsastaðarafstöð var ein af stærri einkarafstöðvum landsins á sinni tíð. Hún var lögð af árið 1946. Augljóst er af portrettmynd Kjarvals að honum hefur þótt Jón býsna gustmikill, nánast eins og náttúrukraftur í jakkafötum.

Þingvallabóndinn

Frá Háugjá Þingvöllum

Fjarðarmynni

Þorpið

Daggardropi

Frá Þingvöllum

Sólbað og þrældómur (Sól og sumar)

Í Krítik má greina skarpar andstæður. Maðurinn er mótaður eftir ströngustu reglum anatómíunnar, enda teiknaður eftir lifandi fyrirmynd, og stingur í stúf við aðrar fígúrur verksins sem eru tvívíðar, teiknaðar með hvítum útlínum. Húð mannsins er dökk og hraunkennd sem gerir hann enn framandlegri, eins og hann hafi villst inn í draumkennda óreiðu þar sem allt er á hreyfingu. Hvíta veran sveiflar svipunni, parið dansar og verurnar með spjótin stika áfram, teningurinn snýst í loftinu, fiskurinn spriklar í hendi mannsins sem samtímis virðist eiga fullt í fangi með að hindra að björgin falli yfir hann. Táknmál verksins er flókið og persónulegt og finna má í því trúarlegar skírskotanir, en grunnstef þess virðast vera tilvistarleg vandamál listamannsins sem á lífsafkomu sína undir listinni en þarf jafnframt að sæta stöðugri gagnrýni á verk sín; svo er að sjá sem þyngd efnisins sé í þann veginn að sliga frelsi andans.  Myndin var nokkur ár í smíðum og Kjarval sýndi hana fyrst opinberlega í Listamannaskálanum í október 1954.

Safneign

Jóhannes S. Kjarval

Verk