Jóhannes S. Kjarval

Ásmundur Sveinsson

Erró

Kjarval

Úr Gálgahrauni

Verkið Esjan í vorleysingum er óður til umbreytingarkrafts náttúrunnar, mögnuð symfónía blæbrigðaríkra en dempaðra litatóna. Form fjallsins er aukaatriði, formgerð verksins er nánast abstrakt og leiðir hugann að hinum náttúrutengdu abstraktverkum Svavars Guðnasonar. Hér fer Kjarval hamförum, hann gefur okkur enn nýja sýn á landið sem tjáir hugarástand hans og innlifun í náttúruna. Steingerður Guðmundsdóttir rithöfundur heimsótti Kjarval í vinnustofu hans haustið 1957 og sá Esjumyndirna. „Við augum blasir Esjan – eins og listamaðurinn sér hana, og festir á léreftið fimum höndum: klædd hvítum kjól dansar hún við goluna, sem þrýstir léttum kossi á enni hennar – í augsýn himinblámans. […] Að baki myndarinnar býr önnur Esja, gjörólík hinni fyrri, dökk yfirlitum þar sem fjallsbrúnin er eins og frosin músíkk. Það er líkast því að vorið sé í öðru auga listamannsins, en veturinn í hinu.“  Steingerður fékk síðar verkið Esjan í vorleysingu að gjöf frá listamanninum og skömmu fyrir andlát sitt gaf hún Kjarvalssafni verkið til minningar um Kjarval vin sinn.

Esjan í vorleysingum

Teppi í olíulitum

Gálgaklettur

Nocturne

Flosagjá

Hinn 15. október 1955 varð Kjarval sjötugur og urðu margir til þess að heiðra hann. 
Listamanninum barst fjöldinn allur af afmæliskveðjum, símskeytum og ekki síst blómum. Kjarval hafði oft þann háttinn á að mála blóm sem honum bárust að gjöf og oft fór það svo að gefandi blómanna hlaut myndina að gjöf sem þakklætisvott fyrir blómin. Í blómauppstillingum sínum fer Kjarval ekki troðnar slóðir. Oftar kemur það fyrir að hann máli blómin inn í hugmyndaheim sinn en að hann sýni þau í raunsæju umhverfi, þótt þess séu einnig dæmi. Á sjötugsafmælinu barst honum meðal annars stór blómakarfa frá Bifreiðastöð Reykjavíkur. Þessi sending frá vinum hans á BSR varð honum efni í að minnsta kosti tvær stórar uppstillingar.  Blómakarfa frá BSR sem hér er sýnd er önnur þeirra.  Blómakarfan fyllir út í nær allan myndflötinn. Einfaldur bakgrunnur hennar býr yfir tvíræðni en hann má túlka hvort heldur er tví- eða þrívíðan.

Blómakarfa frá B.S.R.

Sólfar, vetrarmynd úr Gálgahrauni

Sigurður Jónasson

Hestar að hvíla sig (Boðunin)

Um 1945 tók Kjarval að venja komur sínar í Gálgahraun á Álftanesi. Hann kom þar margsinnis á næstu tveimur áratugum og málaði þar nokkurn fjölda verka. Í  Gálgahraunsmyndunum leggur Kjarval áherslu á nekt hraunsins og þau fjölbreytilegu, hvössu form sem þar er að finna, skreytt lággróðri. Einstaka sérkennilegir hraundrangar urðu honum einnig að yrkisefni. Hann átti sér að því er virðist eitt uppáhalds „stæði“ og málaði þar fjöldann allan af myndum. Meginmyndefni hans frá þessu sjónarhorni er fremur flatur hraunklettur og umhverfi hans en í forgrunni er oft hraunstrýta. Túlkun hans á myndefnum úr Gálgahrauni á þessu skeiði er fjölbreytileg. Nokkuð ber á verkum þar sem listamaðurinn bregður fyrir sig kúbísku myndmáli, sundurgreinir form jarðarinnar og túlkar hin fjölmörgu litbrigði er leynast í mosa og steinum.

Skjaldmey I

Snjór og gjá er vetrarmynd frá Þingvöllum þar sem Kjarval málaði svo oft. Hann  beitti markvisst þeirri aðferð að mála myndraðir; heimsótti sömu staði, eða stæði eins og hann kallaði það, aftur og aftur, og málaði þar á öllum tímum ársins og dagsins við öll hugsanleg veðurskilyrði, með það að markmiði að festa á léreft birtu og áhrif veðurs á tilteknum stað og á tilteknum tíma. Þannig gat hann sýnt fram á óendanlegan breytileika náttúrunnar, hvernig árstíðir, mismundandi birta og veður eru stöðugt að endurskapa hana. Þessu markmiði verður einungis náð með sífelldum endurtekningum, því hvert augnablik er sérstakt og kastar nýjum töfrum á umhverfi sitt. Kjarval hélt tryggð við myndefni sín á Þingvöllum svo lengi sem hann gat málað úti, en síðustu verk hans þaðan eru frá sjöunda áratugnum.

Snjór og gjá (Vetrarmynd frá Þingvöllum)

Frá Þingvöllum - sandstormur

Vængjaður hestur eða skáldafákurinn Pegasus er eitt þeirra minna sem endurtekið koma fyrir í verkum Kjarvals sem hluti myndar eða meginefni, eins og sjá má í verkinu Pegasus og stúlkan frá árinu 1953. Áhugi Kjarvals á þessari táknmynd skáldlegs hugarflugs er í takt við áhuga hans á bókmenntum og skáldskap. Veran sem stendur við hlið vængjaða hestsins er gott dæmi um langar, grannar og þokkafullar verur sem oft koma fyrir í verkum hans frá þessu tímaskeiði. Verkið telst til fantasíumynda Kjarvals, en sagan á bak við þessi verk hefur í fáum tilvikum varðveist, fæstar þeirra eru ársettar og margar voru aldrei sýndar opinberlega. Flestar verurnar sem þar koma fyrir spretta beint úr hugarfylgsnum hans, en það er þó ekki algilt frekar en margt annað í list hans. Í þessum verkum fær sagnaskáldið Kjarval ekki hamið hugmyndaflug sitt og skapar ljóðræn ævintýri sem ólga af lífi og leik

Pegasus og stúlkan

Bláskógarheiði

Á sjötta áratugnum tók Kjarval í vaxandi mæli að persónugera hin ýmsu öfl náttúru og veðurs í myndum sínum, svo sem snjó, þoku, vinda, ský og norðurljós. Honum var eiginlegt að hugsa um ýmis fyrirbæri í náttúrunni sem persónur og verkið Fyrstu snjóar frá árinu 1953 er dæmi um þessa vinnuaðferð listamannsins. Hann dregur upp gegnsæja, klassíska vangamynd sem túlka má sem tákngerving vetrarins; ískalda snædrottningu sem leggur gráhvíta slikju vetrarins yfir gulbrúna og mosagræna liti haustsins og boðar komu vetrarríkisins. Tvíteknar útlínur andlitsins gera það svipsterkt og afgerandi. Hann mótar snædrottninguna með öryggi og áhrifamætti hinnar kjarvölsku línu, engu er ofaukið og engu hægt að bæta við

Fyrstu snjóar

Fantasía úr Borgarfirði eystra

Íslandsklukkan

Draumaskipið

Kiddi og jeg

Uppstilling

Allt frá námsárum sínum lagði Kjarval ríka stund á gerð andlitsmynda. Er hann dvaldi á Ítalíu árið 1920 teiknaði hann fjölda fólks og sex árum síðar gerði hann myndaröð af mörgum íbúum Bakkagerðis. Hann prófaði sig áfram með tækni, notaði blýant, kol, blek, túss og vatnslit og náði miklum árangri. Þegar svo bar undir rissaði hann hugmyndir sínar á þann pappír sem hendi var næstur, hvort heldur voru sendibréf, umslög, sígarettuöskjur, servíettur eða víxileyðublöð. Skapgerð og persónuleiki fyrirmynda hans kom ljóslifandi fram. Oft blönduðust andlitin náttúrunni, hrauni, mosa eða blómabreiðum.

Án titils

Frá Snæfellsnesi

Collection

Collection

Jóhannes S. Kjarval

Work